Այսպէս կոչուած «Արեւմտեան Ատրպէյճանի» շուրջ

Գէորգ Ղուկասեան

«Արեւմտեան Ատրպէյճանի» քաղաքական կոնցեպտը ձեւաւորուել է Ատրպէյճանի հասարակական-քաղաքական շրջանակներում։ Ձեւակերպումը, իբրեւ տարածքային պահանջ ներառում է Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնականում հարաւային եւ հարաւ-արեւելեան ողջ տարածքը՝ Գեղարքունիքի, Սիւնիքի եւ Վայոց ձորի մարզերը։ «Արեւմտեան Ատրպէյճան» ձեւակերպման մէջ նաեւ հասկացւում է նախկինում Խորհրդային Հայաստանում ապրող ատրպէյճանցիների եւ նրանց սերունդների վերադարձը այն բնակավայրեր, որտեղ նրանք ապրում էին 1980-ականների վերջին եւ 1990-ականների սկզբին։ Իբրեւ հիմնաւորում՝ ատրպէյճանական գրչակները հիմնականում առաջ են քաշել որեւէ քննադատութեան չդիմացող այն կեղծ թեզը, թէ հայերը Հայաստանի եւ Արցախի Հանրապետութիւնների ներկայիս տարածքում յայտնուել են ռուս-պարսկական 1826-1828 թթ․ պատերազմի աւարտից եւ Թուրքմենչայի պայմանագրի կնքման արդիւնքում տարածաշրջանային դեմոգրաֆիկ տեղաշարժերից եւ վերաբնակեցումներից յետոյ։ Ըստ ատրպէյճանական զեղծարարների՝ այս տարածքները մշտապէս եղել են թուրքական գերիշխանութեան տակ, իսկ դրանից առաջ իբրեւ թէ պատկանել են Կովկասեան Ալպանիային (Աղուանք)։

«Արեւմտեան Ատրպէյճանի» քաղաքական կոնցեպտի շրջանակում առաջին կազմակերպութիւններից մէկը հիմնուել է դեռեւս 2005 թ․՝ «Վերադարձ Արեւմտեան Ատրպէյճան» անուանմամբ։ Կազմակերպութեան հիմնական նպատակն էր քաղաքական լոբբինգ իրականացնել Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքում ինքնիշխան հարնապետութեան հիմնադրութեան եւ իբր թէ արտաքսեալ կառավարութեան ձեւաւորման համար։

Ատրպէյճանական կառավարութիւնը հնարաւոր բոլոր ձեւորով տեղեկատուական օժանդակութիւն է տրամադրում «Արեւմտեան Ատրպէյճանի» կոնցեպտի զարգացմանը, տեղական ու միջազգային հանրահռչակմանը։ Համապատասխան նիւթեր են զետեղւում պետական քարտէզներում, կրթադաստիարակչական նիւթերում, զբօսաշրջային ուղեցոյցներում եւ այլուր։ Այս ամէնին զուգահեռ, իրականացւում է նաեւ կոնցեպտի քաղաքական առաջմղում՝ պետութեան բարձրագոյն իշխանութեան կողմից, ինչը յատկապէս նոր թափ ստացաւ 2020 թ․ Սեպտեմբերի 27-ին Արցախի դէմ սանձազերծուած եւ պատերազմական յանցագործութիւններով ուղեկցուող ագրեսիայից յետոյ։ Սակայն դրանից առաջ էլ, հակահայկական այս գործընթացում պետութեան բարձրագոյն ղեկավարութիւնն ուղղակի ներգրաւուածութիւն է ունեցել։ Մասնաւորապէս, դեռեւս 2010 թ․ Հոկտեմբերի 16-ին Ատրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի պաշտօնական կայքում տեղ էր գտել մի նիւթ՝ Արցախից ոչ շատ հեռու գտնուող Եւլախ քաղաքում դպրոցի շէնքի բացման վերաբերեալ, որտեղ ուսուցիչներից մէկը, դիմելով Ալիեւին յայտարարում է, որ Հայաստանի Հանրապետութեան ներկայիս տարածքը, Զանգեզուրը եւ Երեւանը անտիկ ատրպէյճանական տարածքներ են1։ Ինքը Իլհամ Ալիեւը, ըստ էութեան նոյն ժամանակահատուածից է սկսում այսպէս կոչուած «Արեւմտեան Ատրպէյճանի» կոնցեպտի նախագահական հանրահռչակումը։ Այդ ժամանակահատուածից սկսած՝ ատրպէյճանցիներն իրենց խօսոյթում էլ աւլեի ակտիւացրեցին Հայաստանի Հանրապետութեան նկատմամբ տարածքային նկրտումները՝ մասնաւորապէս Երեւանի, Սեւանայ լճի, Սիւնիքի եւ այլ տարածքների նկատմամբ։

Հետզհետէ զարգացնելով այս գաղափարը, արդէն 2018 թ․ նախընտրական փուլում, Նոր Ատրպէյճան կուսակցութեան 6-րդ համագումարի ժամանակ, Ալիեւը յայտարարեց․ «Էրիւանը մեր պատմական հողն է, եւ մենք՝ ատրպէյճանցիներս, պէտք է վերադառնանք այդ հողերը։ Սա մեր քաղաքական եւ ռազմավարական նպատակն է, եւ մենք պէտք է աստիճանաբար մօտենանք դրան»2:

2022 թ․ Սեպտեմբերի 12-13-ին Հայաստանի Հանրապետութեան ինքնիշխան տարածքի վրայ խոշորամասշտապ ագրեսիայից ու որոշակի տարածքների բռնազաւթումից ընդամէնն օրեր անց, Սեպտեմբերի 19-ին Ատրպէյճանում հիմնուեց «Գիոկչա-Զանգեզուրի Հանրապետութիւն» կազմակերպութիւնը։ Միջանկեալ յիշեցնենք, որ ատրպէյճանցիները Գիոկչա են կոչում Սեւանայ լիճը։ Կազմակերպութեան հիմնադրութեանն անմիջապէս յաջորդեց մերձկառավարական մամուլի տեղեկատուական օժանդակութիւնն ու կազմակերպութեան նպատակների ու ծրագրերի խթանումը։ Կազմակերպութեան յայտարարուած ծրագրերից բխում է ուղղակի տարածքային պահանջ Հայաստանի Հանրապետութեան նկատմամբ, որը ընդգրկում է ՀՀ Գեղարքունիքի եւ Սիւնիքի մարզերը։ Սեպտեմբերի 19-ի ֆէյսպուքեան գրառմամբ Ատրպէյճանի Միլի մեճլիսի անդամ, եւ մեճլիսում այսպէս կոչուած «Ստեփանակերտի ներկայացուցիչ» Թուրալ Գանճալիեւը մասնաւորապէս նշել է․ «Գիոկչա-Զանգեզուրի հանրապետութիւնը կենսական էլէմենտ է լինելու տարածաշրջանում արդար խաղաղութեան եւ կայունթեան հասնելու գործընթացում»։ Հետաքրքիր է, որ շատ կարճ ժամանակ անց Գանճալիեւը ջնջեց այս գրառումը եւ այն այժմ տեսանելի է միայն screen shot–երի միջոցով։ Ատրպէյճանական որոշ լրատուական միջոցներ նոյնպէս հեռացրեցին այդ կազմակերպութեան գործունէութիւնը լուսաբանող նիւթերը։

Կարճ ժամանակ անց, ատրպէյճանական ԱՊԱ գործակալութիւնը իբր թէ հետաքննութեամբ3 հանդէս եկաւ եւ գրեց, թէ կազմակերպութեան հիմնադիր Թալիպովը «նպատակ ունի սխալ մեկնաբանութիւն ձեւաւորել Ատրպէյճանի իրական ցանկութիւնների եւ նպատակների վերաբերեալ»։ Յօդուածը յետոյ շարունակւում է Թալիպովի հասցէին ծանր քննադատութեամբ, մասնաւորապէս․ «Այդ անձը ով իրեն համարում է Արեւմտեան ատրպէյճանցիների «նախագահը», իրականում չունի գիտելիքներ Արեւմտեան Ատրպէյճանի մասին։ Նա չգիտի ոչ Արեւմտեան Ատրպէյճանի պատմութիւնը, ոչ աշխարհագրութիւնը։ Նրա շրջապատում հնարաւոր չէ գտնել մէկ լուրջ մարդ»։

Հետաքրքիր է, որ նոյն գործակալութիւնը յիշեալ յօդուածից անմիջապէս յետոյ մէկ այլ յօդուած էլ է հրապարակել՝ կրկին անդրադառնալով խնդրայարոյց կազմակերպութեան հիմնադրութեանը։ Այս յօդուածի հեղինակը Միլի մեճլիսի պատգամաւոր Հիքմէթ Պապաօղլուն է, ով գրել է, որ այսպէս կոչուած «Գոյչա-Զանգազուրի հանրապետութիւնը» քաղաքական-գաղափարական տեռոր է Ատրպէյճանի դէմ»։ Այնուամենայնիւ պէտք է նկատել, որ Պապաօղլուի ամբողջ քննադատութեան հիմքում այն փաստարկն է, որ «Գոյչա-Զանգեզուրի հանրապետութեան» թեզը կը վնասի Զանգեզուրի միջանցքը բացելու Պաքուի ծրագրին եւ հակափաստարկ կ’առաջանայ առ այն, որ Պաքուի նպատակը ոչ թէ միջանցքի բացումն է կամ տրանսպորտային ճանապարհների ապաշրջափակումը, այլ այդ տարածքներում նոր պետութեան հիմնադրութիւնը։

Ընդ որում, փաստօրէն սա վերջին տարիների ընթացքում եզակի դէպք չէ։ 2020 թ․ Թուրքիայում ատրպէյճանցի ակադեմիկոս Գաֆար Չահմաղլին ստեղծեց «Արեւմտեան Ատրպէյճանի Հանրապետութիւն» անուամբ կազմակերպութիւնը, որն էլ աւելի մեծ տարածքի նկատմամբ հաւակնութիւն ունէր։ Այդ նախագիծը (որը նաեւ կոչւում էր Իրեւանի թուրքական Հանրապետութիւն) ակնյայտօրէն կապուած էր կառավարական ուղղորդմամբ գործող «Արեւմտեան Ատրպէյճանի համայնք» (WAC) կազմակերպութեան հետ։ Այնուամենայնիւ այս գաղափարը նոյնպէս պետական հաւանութիւն չստացաւ։

WAC-ը նոյնպէս հիմնադրուել է 2020 թ․ Արցախում ատրպէյճանական ագրեսիայից գրեթէ երկու տարի անց եւ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի նկատմամբ երկօրեայ ագրեսիայից մէկ ամիս առաջ՝ 2022 թ․ Օգոստոսի 3-ին։ Յատկանշական է, որ հիմնաւոր վարկած կայ առ այն, որ սեպտեմբերեան ագրեսիայի միջոցով Պաքուի ռազմաքաղաքական վերնախաւը նպատակ ունէր Հայաստանի ինքիշխան տարածքի զգալի օկուպացիայի միջոցով միանալ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան հետ։ Խոշորամասշտապ այդ ագրեսիայից ընդամէնը մէկ ամիս առաջ, պետական հովանաւորչութեամբ եւ ուղղորդմամբ նման կազմակերպութեան հիմնադրութիւնը հնարաւոր է կապուած է եղել հնարաւոր ռազմական յաջողութեան արդիւնքում Հայաստանի ինքնիշխան տարածքում արհեստական վերաբնակեցումներ կատարելու հեռահար մտադրութեան հետ։

Վերոշարադրեալ դէպքերից հետեւում է, որ Ատրպէյճանում պետական քաղաքականութեան ուղենիի մակարդակի բարձրացուած «Արեւմտեան Ատրպէյճանի» քաղաքական կոնցեպտը, ինչի ապացոյցը ի թիւս այլնի, երկրի նախագահի յայտարարութիւններն են, ենթակայ է շրջանառման բացառապէս պետական թոյլտուութեամբ եւ յստակ ծրագրաւորմամբ։ Պաքուի բռնապետը չի հանդուրժում նոյնիսկ իր քաղաքական գաղափարների շրջանառումը այն դէպքում, երբ դրա պատուիրատուն ու վերահսկողը իր վարչակազմը չէ։

Այնուամենայնիւ, հետաքրքիր է անդրադառնալ «Արեւմտեան Ատրպէյճանի համայնքի» (WAC) արձագանգին «Գիոկչա-Զանգեզուրի հանրապետութեան» վարաբերեալ։ Հաշուի առնելով WAC-ի սերտ յարաբերութիւնները կառավարութեան հետ եւ այդ կազմակերպութեան գործունէութեան պետական ուղղորդումը, ապա նրանց յայտարարութիւնների ուսումնասիրութիւնը որոշակի լոյս կարող է սփռել Պաքուի իրական ռազմավարական նպատակների վերհանման վրայ։ Մասնաւորապէս, անդրադառնալով «Գիոկչա-Զանգեզուրի հանրապետութեան» վերաբերեալ տեղեկատուութեանը՝ WAC-ը յայտարարել է4․ «Վերջին շրջանում տարբեր անպատասխանատու յայտարարութիւններ են արուել «Գոյչա-Զանգեզուրի Հանրապետութիւն» կազմակերպութեան կողմից: Արեւմտեան Ատրպէյճանի համայնքն այս կապակցութեամբ բազմաթիւ հարցումներ է ստացել եւ տեղեկացնում ենք, որ Արեւմտեան Ատրպէյճանի համայնքը չի ճանաչում «Գոյչա-Զանգեզուր» կոչուող կազմակերպութիւնը: Անընդունելի եւ վնասակար է նման միակողմանի գործողութիւնները մեր պատմական հողերի նկատմամբ։ Լրատուամիջոցների բոլոր ներկայացուցիչներին խնդրում ենք կապ հաստատել Արեւմտեան Ատրպէյճանի համայնքի հետ՝ ապահովելու Արեւմտեան Ատրպէյճանի վերաբերեալ ցանկացած տեղեկատուութեան ճշգրտութիւնը»: Ուսումնասիրելով WAC-ի դիրքորոշումը՝ պարզ է դառնում, որ նրանք այսպէս կոչուած «Արեւմտեան Ատրպէյճանի» տարածքում պատկերացնում են սեփական պետականակերպ կազմաւորումը՝ Հայաստանի հետ համադաշնութեան ձեւով, իբրեւ մայրաքաղաք են պատկերացնում Կապանը կամ Վարդենիսը, իսկ ժամանակաւոր մայրաքաղաք՝ Պաքուն, Գիանճան կամ Արծուաշէնը։ Ատրպէյճանցիները յայտարարում են, որ հնարաւոր են համարում համակեցութիւնը հայերի եւ այլ ազգերի հետ։

WAC-ի վերջին նախաձեռնութիւններից մէկը, դրա եւ ատրպէյճանական այսպէս կոչուած քաղաքացիական հասարակութիւնը ներկայացնող 27 այլ կազմակերպութիւնների դիմումն էր միջազգային հանրութեանը։ Այդ դիմումը ծայրից ծայր տասնամեակներ շարունակուող ատրպէյճանական հայատեաց քաղաքականութեան հիմնական ուղենիշների ամփոփումն է՝ սկսած Հայաստանին ներկայացուող էթնիկ զտման մեղադրանքներից մինչեւ ատրպէյճանցի փախստականների վերադարձ եւ միջազգային հանրութեան՝ իրենց կարծիքով հասցէական անդրադարձի անհրաժեշտութիւն եւ Հայաստանին դատապարտում։ Յատկանշական է, որ այդ յայտարարութիւնը ստորագրած 28 կազմակերպութիւններից առաւել քան 10-ը իրենց անուանման մէջ ասոցացնում են Արցախը, պատերազմը, տեղահանութիւնը, փախստականների վերադարձը եւ այլն։

Անհատական, համայնքային, ակադեմիական կամ քաղաքական մակարդակներում Հայաստանի Հանրապետութեան ինքնիշխան տարածքի նկատմամբ ագրեսիւ ու յանցագործ նկրտումներ ենթադրող ատրպէյճանաթուրքական նախաձեռնութիւնները շատ-շատ են, դրանցից որոշներն ունեն պետական ուղղորդում, որոշները, ինչպէս տեսանք՝ ոչ։ Անդրադառնանք, Հայաստանի նկատմամբ տարածքային պահանջներրի վերաբերեալ Պաքուի պետական քաղաքականութեան որոշ դրսեւորումների եւս։

2021 թ. Յուլիսին Ատրպէյճանը իր ներքին վարչական բաժանման համատեքստում առանձնացրեց այսպէս կոչուած Արեւելեան Զանգեզուրի տնտեսական շրջանը։ «Արեւելեան Զանգեզուր» սահմանումը ենթադրում է, որ պէտք է գոյութիւն ունենայ նաեւ այսպէս կոչուած «Արեւմտեան Զանգեզուրը»:

2022 թուականի Դեկտեմբերին Ատրպէյճանի կառավարութիւնը յայտարարել է իր «Մեծ վերադարձ» ծրագրի մասին, որն իբր նախատեսում է էթնիկ ատրպէյճանցիների վերաբնակեցում Հայաստանում եւ Լեռնային Ղարաբաղում: Այս ծրագրի շրջանակներում նախատեսւում է կառուցել կազատար Աղտամի եւ Ստափանակերտի միջեւ, որը կը սկսի գործել 2025 թ.-ին, երբ աւարտւում է Ռուսաստանի խաղաղապահ ուժերի տեղակայման ժամկէտն Արցախում։

2023 թուականի Մարտի 10-ին Ատրպէյճանի նախագահ Ալիեւը յայտարարել է, որ «Հայաստանը կորցրել է անկախ պետութիւն դառնալու իր հնարաւորութիւնը, քանի որ Հայաստանն ագրեսիա է իրականացրել Ատրպէյճանի դէմ։ Պաքուի բռնապետն աւելի հեռուն է գնացել, եւ օրեր անց, Մարտի 16-ին Թուրքական պետութիւնների կազմակերպութեան պետութիւնների ղեկավարների գագաթնաժողովի ժամանակ յայտարարել, որ «1920 թ. Նոյեմբերին խորհրդային կառավարութեան որոշումը՝ Արեւմտեան Զանգեզուրը՝ մեր պատմական հողը, Ատրպէյճանից անջատելու եւ այն Հայաստանին յանձնելու մասին, յանգեցրեց թուրքական աշխարհի աշխարհագրական անջատմանը»։ Հայաստանի ԱԳՆ-ն Ալիեւի այս յայտարարութիւնը համարել էր Հայաստանի Հանրապետութեան նկատմամբ տարածքային անթաքոյց հաւակնութեան արտացոլում եւ նոր ագրեսիայի նախապատրաստում։

Այսպիսով, կարող ենք եզրայանգել, որ «Արեւմտեան Ատրպէյճանի» քաղաքական կոնցեպտը Ատրպէյճանում պետական ամենաբարձր մակարդակի բարձրացուած քաղաքական ուղեգիծ է, ինչն ըստ էութեան ենթադրում է Հայաստանի Հանրապետութեան ամբողջական կազմալուծում։ Այս լոյսի ներքոյ, Ատրպէյճանի քաղաքական վարքի փիլիսոփայութիւնն ու դինամիկան յստակ ապացուցում են, որ այդ պետութեան նպատակը Հայաստանի Հանրապետութեան հետ խաղաղ քաղաքական գոյակցութիւնը եւ Հարաւային Կովկասում խաղաղութեան հաստատումը չէ։ Ատրպէյճանը Հայաստանին ներկայացուելիք անիրական ու անտրամաբանական պահանջների մի հսկայական ցանկ ունի եւ իւրաքանչիւր բաւարարուած պահանջից յետոյ առաջ է քաշելու նորը, աւելի վտանգաւորը։

Այնուամենայնիւ, հայկական հասարակական-քաղաքական եւ գիտական միտքը պէտք է աւելի լուրջ վերաբերուի «Արեւմտեան Ատրպէյճանի» քաղաքական կոնցեպտի վերաբերեալ զարգացումներին ոչ թէ այն պատճառով, որ դրանք ունեն գիտական ու պատմաքաղաքական հիմնաւորումներ, այլ այն պատճառով, որ տեղեկատուական զանգուածային գրոհների, կոռուպցիոն մեխանզիմների կիրառման, օտարերկրեայ լրագրողների ու գիտնականների կաշառման եւ այլ միջոցներով Ատրպէյճանին կարող է որոշակիօրէն յաջողուել հանրահռչակել Հայաստանի Հանրապետութեան համար կենսական վտանգ ներկայացնող եւ ըստ էութեան պետութեան գոյութիւնը բացառող այս գաղափարը։

Հայկական ակադեմիական շրջանակները պէտք է շարունակապէս ապացուցեն ատրպէյճանական թեզերի հակագիտական բնոյթը եւ չբաւարարուեն այն պնդմամբ, որ գիտութեան առաջնահերթութիւնների մէջ չի մտնում աբսուրդների հերքումը։ Իրենց հերթին՝ Հայաստանի քաղաքացիական հասարակութեան ներկայացուցիչները եւ քաղաքական շրջանակները, յատկապէս իրենց արտաքին յարաբերական աշխատանքներում պէտք է նախայարձակ ակտիւութեամբ քննարկման առարկայ դարձնեն ատրպէյճանական հակագիտական թեզերը՝ որպէս Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութիւնը բացառող, միջէթնիկ թշնամանքը խորացնող եւ տարածաշրջանը երկարաժամկէտ կտրուածքում խաղաղութիւնից զրկող պետական քաղաքականութիւն։ Ի հակակշիռ Ատրպէյճանի ագրեսիւ քաղաքականութեան՝ անհրաժեշտ է նաեւ աջակցութիւն ցուցաբերել նաեւ Հայաստանում գործող այն հասարակական կազմակերպութիւններին ու հայրենակցական միութիւններին, որոնց անդամները հանդիսանում են Ատրպէյճանի կողմից օկուպացուած՝ Արցախի Հանրապետութեան տարբեր բնակավայրերից տեղահանուած անձինք, ինչպէս նաեւ Խորհրդային Ատրպէյճանից տեղահանուած անձինք, կամ ատրպէյճանական վայրագութիւնների զոհերի ժառանգները։

1 Present-day Armenia located in ancient Azerbaijani lands – Ilham Aliyev, News.Az – Present-day Armenia located in ancient Azerbaijani lands – Ilham Aliyev (archive.org)

2 Кавказский Узел Источник: Власти Армении возмутились словами Алиева об исторических землях Азербайджана, https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/316333

3 “Göyçə-Zəngəzur Respublikası” kimin avantürasıdır? – ARAŞDIRMA, “Göyçə-Zəngəzur Respublikası” kimin avantürasıdır? – ARAŞDIRMA (apa.az)

4 Qərbi Azərbaycan İcması “Göyçə-Zəngəzur Respublikası” adlı qurum adından müxtəlif paylaşımlar edilməsinə münasibət bildirib, Qərbi Azərbaycan İcması: “Göyçə-Zəngəzur Respublikası” adlı bir qurumu tanımırıq (musavat.com)

Comments are closed.