«Քանի դեռ ինչպէս հարկն է չի դատապարտուել Հայոց ցեղասպանութիւնը, մարդկութիւնը կը շարունակի կանգնել նորանոր ցեղասպանութիւնների վտանգին դէմ յանդիման»․ թուրքագէտ Մելինէ Անումեան

Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման գործընթացին, այդ հարցով ՀՀ կառավարութեան եւ Սփիւռքի դիրքորշումներուն, ինչպէս նաեւ թրքական ակադեմական շրջանակներուն մօտեցումներուն մասին՝ ստորեւ կը ներկայացնենք «Հորիզոն»ի յատուկ հարցազրոյցը թրքագէտ եւ պատմական գիտութիւններու թեկնածու Մելինէ Անումեանի հետ.

Հ.- Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման եւ պահանջատիրութեան հարցում ակնյայտ տարբերութիւն կայ Հայաստանի պետական մօտեցման եւ սփիւռքի պահանջատիրական օրակարգի միջեւ։ Նաեւ ակնյայտ է, որ Հայաստանի կառավարութիւնն չի իրականացնում պահանջատիրական քաղաքականութիւն։ Այս ուղղութեամբ, ի՞նչ պէտք է անեն գիտնականները, մասնագէտները՝ կառավարութեան այդ վարքագծին հակազդելու համար։

Մ․Ա․- Ցաւօք Հայաստանի ներկայիս իշխանութիւնները վարում են ոչ միայն պահանջատիրութիւնից, այլեւ անգամ Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման պայքարից հրաժարուելու քաղաքականութիւն։ Ներկայիս կառավարութեան այս վարքագիծը յղի է բազմաթիւ վտանգներով․ եթէ այն շարունակուի, Հայոց ցեղասպանութիւնն առայժմ չճանաչած եւ անգամ մինչ այդ ճանաչած պետութիւնները կարող են հրաժարուել այս թեմայով որեւէ անգամ ձեւական յայտարարութիւններ անելուց՝ այդ վարուելակերպը հիմնաւորելով այն իրողութեամբ, թէ դա կարող է վտանգել Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւնների զարգացման գործընթացը։

Այս ուղղութեամբ շատ անելիքներ ունեն հայ գիտնականները։ Եթէ մինչ այդ հայ մասնագէտների հիմնական պայքարն ուղղուած էր Թուրքիայի ուրացման քաղաքականութեանը, ապա այժմեան իրականութիւնը պարտադրում է նրանց աւելի ակտիւ եւ անհանդուրժող ձեւով արձագանգել ՀՀ ներկայիս իշխանութիւնների՝ Հայոց ցեղասպանութեան եւ, ընդհանրապէս, Հայկական հարցի նկատմամբ թուրքանպաստ դիրքորոշմանը։ Մեր գիտնականները եւ մտաւորականները չպէտք է սահմանափակուեն Հայոց ցեղասպանութեան թեմայով զուտ գիտական գործունէութեամբ, այսինքն՝ յօդուածներ եւ գրքեր հրատարակելով, այլ նաեւ՝ ուղղակի պարտաւոր են հանրային քննարկումներ կազմակերպել ՀՀ կառավարութեան հակահայկական յայտարարութիւնների եւ վարքագծի դէմ, նաեւ հրապարակաւ քննադատել Հայոց ցեղասպանութեան հարցում Թուրքիայի հարիւրամեայ դիրքորոշումից գրեթէ չտարբերուող ՀՀ իշխանութիւններին։  

Հ.- Հնարաւո՞ր է հայ-թուրքական յարաբերութիւնների կարգաւորում առանց Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման։

Մ․Ա․- ՀՀ ներկայիս իշխանութիւնները եւ, անշուշտ, Թուրքիան փորձում են դա հնարաւոր դարձնել, սակայն չպէ՛տք է հնարաւոր լինի։ Դա նոյնն է, որ մի մարդ սպաննի մէկ այլ ընտանիքի անդամին, յետոյ մօտենայ սպաննուածի հարազատներին եւ առանց որեւէ զղջման խօսքի կամ արարքի՝ պահանջի բարիդրացիական յարաբերութիւններ ունենալ, կարծես թէ ոչինչ չի էլ պատահել։ Մի՞թէ այդ պայմաններում տուեալ ընտանիքի համար հնարաւոր կը լինի մոռանալ անցեալը եւ իր սպաննուած հարազատին, ու լաւ յարաբերութիւններ կառուցել վերջինիս սպաննողի հետ։ Ի հարկէ՝ ո՛չ։ Նոյնն էլ պէտք է որ զգայ հայ հասարակութիւնն ու ժողովուրդը։ Հայ-թուրքական յարաբերութիւնները հնարաւոր կը լինի կարգաւորել միայն այն դէպքում, երբ Թուրքիան ոչ միայն առերեսուի իր արիւնալի անցեալի հետ, ճանաչի Հայոց ցեղասպանութիւնը, այլ նաեւ՝ հանդէս գայ միջազգային իրաւունքից բխող պարտաւորութիւններով՝ նիւթական եւ հողային փոխհատուցմամբ։ Ի վերջոյ, եթէ  նման մասշտապի յանցագործութիւնն անպատիժ է մնում, այն վերստին կրկնուելու վտանգի տակ է։ Դա ապացուցուել է թէ՛ Թուրքիայի եւ թէ՛ ցեղասպանական գործողութիւնների հակուած այլ պետութիւնների օրինակներով…

Հ.- Արդեօ՞ք թուրքական ակադեմիական շրջանակներում նկատւում են մօտեցումների փոփոխութիւններ 1915 թուականի իրադարձութիւնների վերաբերեալ, արդեօ՞ք նրանք միտուած են այդ իրադարձութիւնները կոչելու իրենց անունով, այն է՝ Հայոց ցեղասպանութիւն։

Մ․Ա․- Թուրքական գիտական շատ սահմանափակ շրջանակներում վերջին 2 տասնամեակներում, ի հարկէ, նկատուել է որոշակի փոփոխութիւն Հայոց ցեղասպանութեան հարցի հանդէպ դիրքորոշման ուղղութեամբ։ Եթէ մինչ այդ գրեթէ ոչ մի թուրք չէր համարձակւում իրերը կոչել իրենց անուններով, ապա Էրտողանի իշխանութեան տարիներին որոշ գիտնականներ սկսեցին համեմատաբար աւելի ազատօրէն քննարկել Հայոց ցեղասպանութեան թեման։ Սակայն, ինչպէս նշեցի, պէտք չէ ուռճացնել նրանց թիւը․ եթէ նկատի ունենանք, որ Թուրքիան 85-86 միլիոնանոց բնակչութիւն ունի, ապա մատների վրայ հաշուուող այդ թուրք մտաւորականների քանակը գրեթէ աննշան կը համարուի։ Ի դէպ, նշենք, որ եթէ 2008-2018 թթ․ Հայոց ցեղասպանութեան թեման աւելի ազատ եւ ակտիւ էր քննարկւում թուրքական հասարակութեան մէջ, ապա դրանից յետոյ նկատուեց այդ ազատութեան սահմանափակում եւ Հայոց ցեղասպանութեան թեմայով քննարկումներ, յիշատակի արարողութիւններ եւ այլ միջոցառումներ անելու արգելքների աճ։ Դա, ի հարկէ, պայմանաւորուած էր թէ՛ ՀՀ ներկայիս իշխանութիւնների վարքագծով եւ թէ՛ Թուրքիայի՝ ԵՄ անդամակցութեան քաղաքական ուղեգծից որոշակի յետքայլ անելու փաստով։

Հ.- Ի՞նչ դեր ունի թուրքական հասարակական կարծիքը այս հարցում։ Ի՞նչ տրամադրութիւններ կան Թուրքիայում՝ Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանաչելու հարցում։

Մ․Ա․- Թուրքիայում հասարակական կարծիքը, ի հարկէ, կարող է շատ մեծ դեր ունենալ այս հարցում։ Սակայն, այս երկրում ներկայիս տրամադրութիւնները բացասական են։ Ինչպէս նշեցի, վերջին տարիներին ոչ միայն պակասել է Հայոց ցեղասպանութեան թեմայով Թուրքիայում քննարկումների թիւը, այլ նաեւ հակառակ գործընթացն աւելի է ակտիւացել։ Վերջին մի քանի տարում թուրքական իշխանութիւններն աւելի յաճախ են արգելում այդ թեմայով միջոցառումների անցկացումը եւ մինչեւ իսկ դատական գործընթացներ են սկսում դրա դէմ։ Վերջերս յայտնի դարձաւ, օրինակ, որ տխրահռչակ 301-րդ յօդուածով Տիարպեքիրի գլխաւոր դատախազութիւնը դատական հայց է ներկայացրել Մերձաւոր Արեւելքի կինոակադեմիայի ասոցիացիայի երբեմնի փոխնախագահ Ռոջհիլաթ Աքսոյի դէմ՝ Տիարպեքիրում «Աւրորայի լուսաբացը» անիմացիոն ֆիլմի ցուցադրութեան պատճառով։ Այն դէպքում, երբ 2010-2017 թթ․ ամէն տարի Թուրքիայում կազմակերպւում էին Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակին նուիրուած տարատեսակ արարողութիւններ, ապա 2018 թ․ սկսած՝ թուրքական իշխանութիւնները դարձեալ սկսեցին արգելել նմանօրինակ միջոցառումները։ Եթէ ՀՀ կառավարութիւնը շարունակի ներկայիս ոչ հայանպաստ քաղաքականութիւնն այդ ուղղութեամբ, ապա Թուրքիան բնականաբար կը կարողանայ վերջնականապէս ազատուել պատասխանատուութեան այդ ծանր բեռից, եւ թուրքական հասարակութեան մէջ մինչ այդ սկսուած քննարկումները հետզհետէ կը մարեն։ Բացի այդ՝ վերջին 5-6 տարիներին նկատելի է նաեւ Հայոց ցեղասպանութեան ժխտման ուղղութեամբ Թուրքիայում «գիտական» համաժողովների, սեմինարների եւ այլ միջոցառումների թուի աճ։ 

Հ.- Այժմ տեսնո՞ւմ էք հեռանկար, որ մօտ ապագայում Թուրքիան կարող է վերանայել իր պաշտօնական դիրքորոշումը Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման գործընթացքում։ Կա՞ն արդեօք արտաքին գործօններ, որոնք կարող են նպաստել այդ գործընթացին։

Մ․Ա․- Ցաւօք, մօտ ապագայում նման հեռանկար չեմ տեսնում՝ վերը նշուած պայմաններից ելնելով։ Թուրքիայում Հայոց ցեղասպանութեան հարցի նկատմամբ պաշտօնական դիրքորոշումը կարող է փոխուել միայն այն դէպքում, երբ նախ եւ առաջ փոխուի մեր իշխանութիւնը, ՀՀ նորընտիր կառավարութիւնը վերադառնայ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման եւ դատապարտման արդար պահանջին, ապա ՀՀ իշխանութիւնների կողմից վերսկսուի այն ակտիւ պայքարը, որ 100 տարի շարունակ մղել էին Սփիւռքը, հայ գիտնականները եւ դիւանագէտները։ Այս գործընթացին նպաստող արտաքին գործօններ կարող են լինել ոչ միայն արտասահմանցի ցեղասպանագէտների դիրքորոշումը, այլեւ ներկայիս ցեղասպանական արարքների բացայայտ քննադատումը, օրինակ, Իսրայէլի՝ Կազայում կատարած ոճրագործութիւնների դատապարտումը։ Ներկայիս աշխարհաքաղաքական եւ տարածաշրջանային իրողութիւններում շատ կարեւոր է, այս պատերազմական գործողութիւնների աւարտից յետոյ վերականգնուի ոչ միայն խաղաղութիւնը, այլ նաեւ մարդկայնութեան դէմ կատարուած յանցագործութիւնները դատապարտելու, դրանց հեղինակներին պատժելու աւանդոյթը։ Քանի դեռ ինչպէս հարկն է չի դատապարտուել Հայոց ցեղասպանութիւնը, մարդկութիւնը կը շարունակի կանգնել նորանոր ցեղասպանութիւնների վտանգին դէմ յանդիման, ինչպէս դա տեսնում ենք Կազայում եւ այլ տարածքներում․․․

Հարցազրոյցը վարեց` Յասմիկ Պալէեան

* Այս հարցազրոյցը լոյս տեսած է Հայոց Ցեղասպանութեան 111 ամեակին նուիրուած «Հորիզոն»-ի յաւելուածին մէջ։