Կրօն, գաղափարախօսութիւն եւ լեզու․ Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոց»-ի գիտական մեկնութիւնը. վերլուծական զրոյց ԵՊՀ հայոց պատմութեան ամբիոնի դասախօս Գայիանէ Մխիթարեանի հետ

Ստորեւ կը ներկայցնենք Արմինէ Մուքոյեանի հարցազրոյցը Երեւանի Պետական Համալսարանի հայոց պատմութեան բաժանմունքի դասախօս Գայիանէ Մխիթարեանի հետ.


Ա.Մ.– Ներկայացրէք ձեր աշխատանքը․ինչո՞ւ էք ընտրել Եզնիկի երկը։

Գ.Մ.– Աշխատանքը ԿՐՕՆԱԿԱՆ ԵԶՐՈՅԹՆԵՐԸ ԴԱՍԱԿԱՆ ԳՐԱԲԱՐՈՒՄ ԸՍՏ ԵԶՆԻԿ ԿՈՂԲԱՑՈՒ «ԵՂԾ ԱՂԱՆԴՈՑ» ԵՐԿԻ կատարել ենք ԵՊՀ հայ բանասիրութեան ֆակուլտետի դոցենտ Նարինէ Տիլպարեանի հետ։ Որպէս յօդուած ներկայացրել ենք Scopus գիտական շտեմարանում ընդգրուած բարձր վարկանիշ ունեցող հանդէսներից մէկում։ Նպատակը մէկն էր՝ գիտական օտար հանրութեանը ծանօթացնել վաղ միջնադարեան հայ իմաստասիրական մտքի դրսեւորումներին։
Աստուածաբանական փիլիսոփայական հարցերի քննութիւնը, բնականաբար, ենթադրում է նաեւ լեզուական իւրայատկութիւնների ուսումնասիրութիւն։ Հայերէնը 5-րդ դարում դեռեւս չունէր փոքր ի շատէ մշակուած համապատասխան տերմիններ։ Եզնիկը կարողացել է մի շարք գիտական հասկացութիւններ արտայայտել սովորական բառերով՝ վերջիններիս տալով նոր իմաստներ, միաժամանակ շրջանառութեան մէջ դնելով բոլորովին նոր գիտաբառեր։

Եզնիկի աշխատութիւնը թելադրուած էր ազատագրական պայքարի պահանջներով։ Նա առաջին հերթին քննում է մարդու անհատական եւ հաւաքական ազատութեան ու փրկութեան հարցերը՝ ինչպէս աստուածաբանական ու իմաստասիրական, այնպէս էլ քաղաքական տեսանկիւնից։ Այդ հարցերի փիլիսոփայական մօտեցումը յանգեցնում էր կամքի ազատութեան, մարդու գործունէութեան, չարի եւ բարու խնդիրների վերլուծութեան։

Միւս կողմից հեթանոսութիւնից քրիստոնէական միաստուածութեան անցման ժամանակաշրջանում անհրաժեշտ էր տեսականօրէն հերքել զրադաշտական, մանիքէական, տեղական հելլենիստական կրօնները, գնոստիկեան աղանդների կողմից պաշտպանուող չարի ու բարու դուալիստական ըմբռնումները, չարի սուբստանցիոնալ գոյութիւնը հաստատող դրոյթները, որոնք անմիջապէս հակադրւում են քրիստոնէական միաստուածութեան եւ բարոյական նպատակայնութեան ուսմունքներին։ Եղծ աղանդոցը կազմուած է 4 գրքից՝ Եղծ աղանդոց հեթանոսաց, Եղծ քէշին պարսից, Եղծ կրօնից յունաց իմաստնոցն եւ Եղծ աղանդոյն Մարկիոնի։ Բոլոր աղանդները քննւում են քրիստոնէական կրօնի դիտանկիւնից։

Ա.Մ.– Ի՞նչ նշանակութիւն ունի հաւատալիքային դաշտի բառանունների քննութիւնը։

Գ.Մ.– Կրօնի եւ հաւատալիքների իմաստային դաշտը կազմուած է վաղնջական ծագում ունեցող միջուկային բառերից, որոնք, որպէս կանոն, բնիկ ծագում ունեն եւ արմատական բառային միաւորներ են, որոնցից ածանցման եւ բառաբարդման միջոցով հետագայում առաջանում են նոր անուանումներ:

Դասական գրաբարի հաւատալիքային դաշտի բառանունների վերլուծութիւնը թոյլ է տալիս վերականգնել նախալեզուի համարժէք բառաշերտերը, որոնք լեզուականի հետ մէկտեղ նաեւ քաղաքակրթական մեծ արժէք ունեն, – ինչո՞ւ – որովհետեւ բացայայտում են հնդեւրոպական ժողովուրդների աշխարհընկալման իւրայատկութիւնները, հոգեւոր եւ նիւթական մշակոյթների յարաբերութիւնները:

Ա.Մ.– Ո՞րն է հետազօտութեան նպատակը։

Գ.Մ.Մեր այս հետազօտութեան նպատակը Եզնիկի աշխատութեան բառապաշարում կրօնին եւ հաւատալիքներին վերաբերող բառ-եզրոյթների բովանդակային քննութիւն է, դրանց բառակազմական գործուն կաղապարների առանձնացումը, կրօնական բառերի հնարաւոր իմաստային տեղաշարժերի ու կենսունակութեան բացայայտումը: Եզնիկի աշխատութիւնից դուրս ենք գրել կրօնի եւ հաւատալիքների հիմնային իմաստային դաշտին պատկանող միջուկային բառեր ու բառակապակցութիւններ՝ դրանք ենթարկելով տարաժամանակեայ լեզուաոճական, իմաստաբանական վերլուծութեան։

Վաղնջահայերը, անջատուելով հնդեւրոպական միասնութիւնից, ժառանգել են պաշտամունքային աշխարհի յստակ համակարգ՝ ծիսական արարողակարգերով, որոնք էլ ձեւաւորում էին կրօնական գաղափարներ արտայայտող բառանունների իմաստային դաշտը։
Այսինքն՝ մեր ուսումնասիրութեան առարկայ իմաստային դաշտի որոշ բառեր իրենց ծագումով ոչ թէ հնագոյն են, այլ վաղնջագոյն ժամանակների վկայութիւն:
Աստուածայինը, առաջնային ընկալմամբ, նախ այն է, ինչն օժտուած է Աստծոյ արարչագործ ուժով, զօրութեամբ, այսինքն՝ սրբազան է, նաեւ այն ամէնն է, ինչին մահկանացուները չեն կարող դիպչել:

Ա.Մ.– Ի՞նչ է ակնկալում մարդը աստուածային ուժերից։

Գ.Մ.– Մարդիկ աստուածային ուժերից ակնկալում են կա՛մ ի շահ եւ ի պաշտպանութիւն իրենց որոշակի գործողութիւնների, ծէսերի իրականացում, կա՛մ ի հակառակ իրենց կատարուող որեւէ գործողութեան խափանում: Այս նպատակները իրականացման երկու ձեւ ունեն՝ բառային, որը աղօթքն է, եւ առարկայական, ինչպէս օրինակ՝ զոհաբերութիւնը, մատաղը, մոմավառութիւնը, խնկարկումը, խոնարհուելը տոտեմական արձանիկների կամ սրբապատկերների առջեւ, խաչակնքուելը եւ այլն:

Ա.Մ.– Ի՞նչ պնդումներ է արել Կողբացին աղանդների վերաբերեալ։

Գ.Մ.– Եզնիկ Կողբացին իր «Եղծ աղանդոց» աշխատութեան մէջ քրիստոնէական մոնիստական դիրքերից հերքել է զրադաշտականութիւնը, հեթանոսութիւնը եւ անտիկ փիլիսոփայութիւնը։ Նա պնդել է, որ չարը սուբստանցիոնալ չէ, այլ ազատ կամքի արդիւնք, իսկ աշխարհի բոլոր չարիքների պատասխանատուն մարդն է, այլ ոչ թէ Աստուած։

Կողբացու հիմնական պնդումները աղանդների վերաբերեալ ներառում են.

Պարսկական զրուանականութեան (դուալիզմի) քննադատութիւն. Կողբացին հերքել է բարի (Ահուրամազդա) եւ չար (Ահրիման) աստուածների գոյութիւնը՝ պնդելով, որ չարը բնական էութիւն չէ։
Ազատ կամքի պաշտպանութիւն. ըստ նրա, Աստուած ստեղծել է բարի աշխարհ, իսկ չարը առաջացել է մարդու՝ ազատ կամքի սխալ օգտագործման հետեւանքով, ոչ թէ արարչագործութեան թերութեան։
Հեթանոսութեան եւ սնահաւատութեան մերժում. քննադատել է աստղագուշակութիւնը, ճակատագրապաշտութիւնը եւ հեթանոսական վերապրուկները՝ համարելով դրանք բանականութեանը հակասող սնահաւատութիւններ։
Փիլիսոփայական հերքում. Քննադատութեան է ենթարկել յունական պոլիթէիզմը, ստոյիկների պանթէիզմը եւ էպիկուրիան աթէիզմը՝ պաշտպանելով քրիստոնէական արարչագործական ուսմունքը։

Ա.Մ.– Ի՞նչ բառեր են առնչւում կրօն իմաստային դաշտին։

Գ.Մ.– Կ’ուզէի որոշ տեղեկութիւններ հաղորդել կրօն իմաստային դաշտին առնչուող բառերի մասին։ Նախ՝ Կրօն իմաստային դաշտի որոշ բառեր հնագոյն ժամանակներում սերտօրէն կապւում էին իրաւունքի, օրէնքի իմաստային դաշտին։ Դրա վկայութիւնները արձանագրուած են հենց Եզնիկի երկում, քանզի առաջնային օրէնքը աստուածային սկզբունքն էր, Աստծոյ խօսքը, որն անառարկելի էր: Կրօն բառն ինքնին ծագում է կրեմ բայի արմատից, եւ գրաբարի բառարանում՝ «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի» աշխատութեան մէջ բացատրւում է որպէս կարգ եւ կանոն, օրէնք:

Կրօն իմաստային դաշտը սերտօրէն առնչւում է նաեւ ժամանակի իմաստային դաշտի միջուկային բառերին, որովհետեւ ժամանակն ինքնին աստուածային կարգ է՝ ծննդեան եւ մահուան ժամանակահատուածներով, որոնք զուգադրւում են օրուայ առաւօտեան հատուածի, ցերեկուայ, երեկոյի եւ գիշերուայ պատկերացումների հետ, որպէս լուսաւոր օրուայ՝ արեւածագի սկիզբ, ապա՝ աստիճանական մայրամուտ եւ այնուհետեւ՝ յարութիւն, այս շղթան պարբերական կրկնւում է:

Դասական գրաբարի կրօնական եզրոյթների հիմնական մասը վկայուած է Եզնիկի «Եղծ աղանդոց»-ում, որը միաստուածութեան տրամաբանական փառաբանումն է՝ հեթանոսական բազմաստուածութեան հերքումը։

Ա.Մ.– Ի՞նչ եզրոյթների էք անդրադարձել յօդուածում։

Գ.Մ.– Երկի Առաջին գիրքը, որը վերաբերում է հեթանոս աղանդների հերքմանը սկսւում է աներեւոյթի եւ նրա յաւիտենական զօրութեան պարզաբանումից: Աներեւոյթ եզրոյթը ՆՀԲ-ում արձանագրուած է որպէս աչքերով անտեսանելի։ Ասել է թէ՝ գերբնականը նաեւ մոգական է, քանի որ հասանելի չէ մարմնաւոր տեսաւորութեանը։ Քանզի հեթանոսական հաւատքում, որը Եզնիկի հայեցակէտից տարբեր աղանդների միաւորում է, երկնքի պաշտամունքը զուգակցւում է երկրային չորս սրբազան տարրերի աստուածացման հետ, ուստի «Եղծ»-ում բազմիցս հանդիպում ենք ջուր, երկիր (հող), օդ եւ հուր հասկացութիւնների անուանումներին, որոնք ամբողջացնում էին նախնական աշխարհաստեղծումը: Դրանց դէմ էլ ապստամբում էր Եզնիկը՝ պնդելով, թէ յիշեալ չորս տարրերն արարչութեան արգասիք են, երեւացող եւ նիւթական, այսինքն՝ պաշտամունքի անարժան։ «Ան» եւ «չ» ժխտական նախածանցների օգնութեամբ ստեղծում է իւրօրինակ բառազոյգեր, որոնք աստուածայինի եւ չաստուածայինի, սրբազանի ու պիղծի բառային կերպաւորումն էին՝ ասուն եւ անասուն, խօսուն եւ անխօսուն, մտաւոր եւ անմտաւոր, բանաւոր եւ անբանաւոր, ընտրեալ եւ անընտրեալ, էականք եւ չէականք, մշտնջենաւորք եւ չմշտնջենաւորք, արարածք եւ չարարածք:

Աստուածայինը, առաջնային ընկալմամբ, նախ այն է, ինչն օժտուած է Աստծոյ արարչագործ ուժով, զօրութեամբ, այսինքն՝ սրբազան է, մահկանացուները չեն կարող դիպչել:
Մէկ այլ օրինակ էլ բերեմ․ – եմ բայի ներկայի եզակի երրորդ դէմքի Է ձեւը, որը գոյականի արժէք ունի՝ քրիստոնէական Աստուծոյ ամենատարածուած նշանակումներից է, գրւում է մեծատառով, թեքւում է, յօդ ստանում՝ էն, էին, ունի իր հակոտնեան՝ չէ-ն, վերջինս հեթանոս, հեռացող, ընկած աստուածութիւնների բառ-խորհրդանիշն է: Յիշենք թեւաւոր խօսք դարձած հանրայայտ նախադասութիւնը երկրորդ գրքից. «… մեծի ծաղու արժանի է, զի չէրն չէին վասն չէին յաշտ առնէր»: (Մեծ ծաղրի է արժանի, որ չեղածը չեղածին չեղածի համար զոհ էր մատուցում):
«Եղծ աղանդոյն Մարկիոնի» գրքում Արդար ածականը դառնում է աստուած բառի հոմանիշ, եւ աշխարհաբար թարգմանութեան մէջ Ա. Աբրահամեանը թէեւ թողնում է արդար բառը, բայց կողքին փակագծում աւելացնում է աստուած բառը հասկանալիութեան համար, քանի որ այս բառի կրօնական իմաստն արդի արեւելահայերէնում ակնյայտ մթագնած է:

Անդրադարձել ենք նաեւ կրօնի իմաստային դաշտին պատկանող գրաբարեան գեղեցիկ բազմաբաղադրիչ դարձուածքների, ինչպէս օրինակ՝ ամենագէտ գիտութիւն, անպակաս իմաստնութիւն, ամենարուեստ իմաստնութիւն, աղբիւր բարութեան (աստուած բառի դարձուածային հոմանիշներ են), խոպանացեալ որթ (մեղսագործ մարդ) եւ այլն։

Ա.Մ.– Ի՞նչ եզրակացութեան էք յանգել հետազօտութիւնը կատարելիս։

Գ.Մ.– Մարդկութեան զարգացմանը զուգընթաց կրօնական եւ հաւատալիքային նշանակութիւն ունեցող վաղնջական բառերի իմաստաբանական կառուցուածքը յստակ փոփոխութիւնների է ենթարկւում, որի հետեւանքով գերբնականութիւնը քայլ առ քայլ յանգում է բնականութեան․ շատ բառեր, որոնք ի սկզբանէ կրօնական իմաստ ունէին, աստիճանաբար վերածւում են ընդհանուր բառապաշարի միաւորների, զուտ ծիսակրօնական բովանդակութիւնից զրկուելով՝ դառնում են բարոյական իրաւական արժէքների, որակների նշանակումներ: Ինչպէս օրինակ՝ բախտաւորութիւն, բարերարութիւն, բարկութիւն, իմաստնութիւն, ողորմութիւն, պատիժ, չար, բարի, կենարար եւ այլն։

Պէտք է արձանագրենք, որ կրօնի, հաւատալիքների իմաստային դաշտի բնիկ եւ փոխառեալ բառերը դասական գրաբարում զգալի թիւ էին կազմում, դրանք հայերէնի բառապաշարի հիմնական բառաֆոնդին էին պատկանում, որովհետեւ այն դարերում երկնայինը եւ երկրայինը մարդկային կեանքի հիմքում էին, իրարից անբաժան: Այս տեսանկիւնից Եզնիկի «Եղծ աղանդոց»-ը հաւատալիքային մեր հնագոյն բառապաշարի ուսումնասիրութեան բացառիկ սկզբնաղբիւր է: Այս երկում վկայուած բառ-հասկացութիւնների մեծամասնութիւնը ժառանգել են ինչպէս միջին, այնպէս էլ նոր գրական լեզուները՝ արեւելահայերէնն ու արեւմտահայերէնը, նաեւ բարբառները՝ աննշան հնչիւնական փոփոխութիւններով, բայց իմաստային մեծ տեղաշարժերով՝ հարստացնելով բառապաշարը:

Ա.Մ.– Ինչո՞վ է արդիական այսօր «Եղծ աղանդոց»ը։

Գ.Մ.Եղծ աղանդոցն, անշուշտ, այսօր էլ խիստ արդիական է, եւ այդ արդիականութիւնը դրսեւորւում է մի քանի տեսանկիւնից․
1. պաշտպանում է մարդու ազատ կամքը – Ըստ Կողբացու առկայ չարիքը ոչ թէ աստուածային, այլ մարդու ազատ կամքի արդիւնք է, ըստ այդմ էլ կարեւորւում է մարդու բարոյական պատասխանատուութիւնը։
2. Մերժում է սնահաւատութիւնը – Կողբացին հիմնաւորապէս հերքում է աստղագուշակութիւնն, ճակատագրապաշտութիւնը ու հեթանոսական վերապրուկները։
3. Պայքարում է կեղծ գաղափարախօսութիւնների դէմ – Աշխատութիւնը նախաձեռնում է ակտիւ պայքար բացասական ազդեցութիւնների, կեղծ արժէքների դէմ։
Այստ տեսակէտից երկը բացառիկ նշանակութիւն ունի։

Եզնիկ Կողբացու աստուածաբանական, բանավիճային այս աշխատութիւնը 5-րդ դարի հայ մատենագրութեան բացառիկ գործերից է ոչ միայն իր բովանդակութեամբ, այլ նաեւ՝ լեզուական որակով, այն կանոնաւոր է, յստակ եւ գեղեցիկ։ Համարւում է ոսկեղենիկ գրաբարի դասական նմոյշ: 5-րդ դարի հայ մատենագրութեան լեզուաոճական դասերին անդրադարձած բոլոր հայագէտները ընդգծել են Եզնիկի երկի լեզուի կատարելութիւնը, պատահական չէ, որ Եզնիկի անուամբ է կոչւում առաջին դասը, որտեղ ընդգրկուած են մեր թարգմանական գրականութեան մարգարիտները՝ Աստուածաշունչը, Յովհան Ոսկեբերանի, Կիւրեղ Ալեքսանդրացու մեկնութիւնների ու ճառերի մի մասը, դաւանաբանական շատ այլ գործեր, այստեղ ինքնուրոյն, ոչ թարգմանական միակ գործը՝ Եզնիկի «Եղծ աղանդոց»-ն է: Այս դասի երկերի լեզուն համարւում է բոլորից կանոնաւորը, ճիշդը, յստակը, արուեստաւորն ու գեղեցիկը։

ԱՐՄԻՆԷ ՄՈՒՔՈՅԵԱՆ