Ընդառաջ 2026-ին․ Ի՞նչ անել եւ ու՞մ հետ

ԳԷՈՐԳ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

2024 թ․ աշնանը «Հորիզոն»-ում տպագրուած «Ղարաբաղեան հակամարտութեան ներկայ հանգրուանի միջազգայնացումը» եւ 2025 թ․ աշնանը հրապարակուած «Ղարաբաղեան հիմնախնդրի միջազգայնացման ներկայ դրութիւնը» գրեթէ նոյնական վերնագիր կրող, բայց բովանդակութեամբ բաւական տարբեր յօդուածներում, հիմնուելով մի շարք փաստական հանգամանքների վրայ, համոզմունք ենք յայտնել, որ ինչպէս միջազգային իրաւունքի տեսանկիւնից, այնպէս էլ միջազգային յարաբերութիւնների առանցքային դերակատարների կողմից Ղարաբաղեան հակամարտութիւնը համարւում է չլուծուած, իսկ հակամարտութեան հետեւանքները թէ՛ ռազմաքաղաքական, թէ՛ իրաւական, եւ թէ՛ հումանիտար առումներով գնալով աւելի են խորացել։

Ի հարկէ թէ՛ սփիւռքում, եւ թէ՛ հայրենիքում այս պնդման արժանահաւատութեան ընկալմանը էապէս խանգարում է Հայաստանի իշխանութիւնների դիրքորոշումը, որ ձայնակցած ատրպէյճանաթուրքական քարոզչամեքենային, շարունակ պնդում է, թէ Ղարաբաղեան հակամարտութեան էջը փակուած է։

Ինչպէս նշուեց, նախորդ երկու յօդուածներում, հանգամանօրէն քննութեան էինք ենթարկել միջազգային հանրութեան տարբեր դերակատարների մօտեցումները, ինչի արդիւնքում էինք յանգել այն եզրայանգման, որ հակամարտութիւնը լուծուած չէ։ Ուստի այժմ, ձեռնպահ մնալով նոյնը կատարելուց, փորձենք կեդրոնանալ այն անելիքների եւ ուղղութիւնների վրայ, որոնցով առաջիկայ 2026 թ․ ընթացքում հնարաւոր լինի յաւելեալ միջազգայնացում հաղորդել Ղարաբաղեան հակամարտութեանը։

Ղարաբաղեան հիմնախնդիրը միջազգային օրակարգի վրայ պահելու համար, հակամարտութեան ներկայ հանգրուանի համար միջազգային ասպարէզում առաջնային հետապնդման են ենթակայ արցախահայութեան հետեւեալ հիմնարար իրաւունքները՝ միջազգային ներկայութեան եւ երաշխաւորութեան պայմաններում արցախահայութեան հաւաքական վերադարձի իրաւունքի իրացումը, Պաքուում ապօրինաբար պատանդառուած՝ Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարութեան եւ մեր այլ հայրենակիցների ազատ արձակումը, Արցախի հոգեւոր մշակութային ժառանգութեան պահպանումը։ Բնականաբար, այս առումով տարբեր են թէ՛ գործունէութեան ուղղութիւնները, եւ թէ՛ գործիքակազմերը։ Մեր կողմից առանձնացուել են գործունէութեան ստորեւ թուարկուած ուղղութիւնները, որոնց անդրադառնալիս առանձնաբար կը նշենք մի շարք գործողութիւններ, որոնք կոնկրետ ուղղութիւնների վրայ կարող են դրական արդիւնքների յանգեցնել։

1.- Միաւորուած Ազգերի Կազմակերպութիւն

Թէեւ ներկայ աշխարհակարգում եւ միջազգային յարաբերութիւնների տուրբուլենտ զարգացման պայմաններում ՄԱԿ-ի ազդեցութիւնը միջազգային յարաբերութիւնների վրայ այնքան մեծ չէ, որքան ակնկալւում էր, սակայն այդ մարմինը շարունակում է մնալ անփոխարինելի եւ, ըստ ամենայնի, միջազգային նոր վերադասաւորումից յետոյ, միջազգային յարաբերութիւններում կը դիտուի նրա դերի բարձրացում։ Հետեւապէս, Ղարաբաղեան հիմնախնդրի միջազգայնացումը ՄԱԿ-ի տարբեր մասնագիտացած մարմինների շրջանակում պէտք է առաջնահերթ աշխատանքներից մէկը լինի։ Մասնաւորապէս աշխատանքներ է պէտք իրականացնել ՄԱԿ-ի կրթական, գիտական եւ մշակութային կազմակերպութեան (UNESCO), ՄԱԿ մարդու իրաւունքների խորհրդի, իսկ անհատ պաշտօնեաներից՝ քաղաքական եւ խաղաղութեան հարցերով, ինչպէս նաեւ մարդասիրական հարցերով ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղարի տեղակալների, փախստականների եւ մարդու իրաւունքների հարցերով բարձր յանձնակատարների եւ ցեղասպանութիւնների կանխարգելման գծով յատուկ խորհրդականի հետ։ ՄԱԿ-ի ոլորտային մարմինների հետ աշխատանքները կարեւոր են, որպէսզի կառուցակարգային մակարդակներում ձեւաւորուի ՄԱԿ-ի յստակ քաղաքական կեցուածք՝ առաջիկայում քաղաքական նպատակայարմարութեան պարագայում ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան խորհրդում Ղարաբաղեան հակամարտութեան վերաբերեալ բանաձեւ ունենալու գործին օժանդակելու համար։

2.- Եւրոպական միութիւն

Հաշուի առնելով Եւրոպական միութեան տարածաշրջանային ներգրաւուածութիւնը, իւրայատուկ յարաբերութիւնները Հարաւային Կովկասի երեք երկրների հետ, ակնյայտ է, որ չնայած աշխարհաքաղաքական բազմաճակատ մրցակցութեանը, Եւրոպական միութիւնը ունի ազդեցութեան եթէ ոչ որոշիչ, ապա գոնէ քաղաքական ծանրակշիռ ներկայութիւն։ Թէեւ Եւրոպական խորհրդարանը Ղարաբաղեան հիմնախնդրի վերաբերեալ միջազգային թերեւս ամենաօբիեկտիւ կառոյցն է, բայց յաւելեալ աշխատանքներ պէտք է իրականացնել Եւրոպական միութեան գործադիր իշխանութեան դիրքորոշումները Եւրոպական խորհրդարանի դիրքորոշումներին հնարաւորինս մօտարկելու ուղղութեամբ։ Սա հնարաւոր կարող է դառնալ Եւրոպական խորհրդարանի հետեւողական ճնշման, Ատրպէյճանի հակաժողովրդավարական զարգացումների լայնամասշտապ հանրայնացման, ԵՄ անդամ երկրների դիրքորոշումների բարելաւման, հայկական սփիւռքի ճնշման, Ատրպէյճան-ԵՄ յարաբերութիւններում առկայ բազմաթիւ խութերի օգտագործման պարագայում։ Այս առումով կարեւոր նշանակութիւն կարող է ունենալ ԵՄ-Ատրպէյճան կազային գործարքի չեղարկումը կամ դրա մասին նոյնիսկ խօսելը, ինչի պահանջը յստակ ձեւակերպուած է Եւրոպական խորհրդարանի վերջին բանաձեւերում։ Կազային գործարքի չեղարկման մասին խօսոյթը Ատրպէյճանի վրայ գործնականում աշխատող քաղաքական ճնշման գործիք կարող է հանդիսանալ։

3.- Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ

Մեզ համար ԱՄՆ-ն առանցքային կարեւորութեան երկրի վերածող գործօնները սոյն յօդուածի համատեքստում մի քանիսն են։ Նախ ԱՄՆ-ն ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անդամ էր, մշտապէս կարեւոր ներկայութիւն է ունեցել տարածաշրջանային զարգացումներում, հայ համայնքն ԱՄՆ-ում ամենալսելի ու ազդեցիկ էթնիկ համայնքերից մէկն է, ԱՄՆ տեւական ժամանակահատուած, ի դէմս 907-րդ բանաձեւի կիրարկման, Ատրպէյճանի նկատմամբ կիրառել է պատժամիջոց, ԱՄՆ Կոնգրեսում ընդհանուր առմամբ դրական միջավայր է ձեւաւորուած հայկական հարցերի նկատմամբ։ Այս ամէնին 2025 թ․ Օգոստոսին աւելացան յայտնի եւ դեռեւս անորոշ պայմանաւորութիւնները, որոնք սակայն իրենց անորոշութեան հետ մէկտեղ նախերգանքն են ԱՄՆ տարածաշրջանային ներգրաւման շեշտակի մեծացման ժամանակաշրջանի։ Հետեւաբար, ԱՄՆ կողմից մեզ համար բարենպաստ դիրքորոշումներ ապահովելու համար աշխատանքները պէտք է շարունակել 907-րդ բանաձեւի վերականգնման, Հայաստանին արտաքին բազմաբնոյթ աջակցութեան մեծացման, վերադարձի իրաւունքի իրացման գործում միջազգային ջանքերի առաջնորդման եւ այլնի համատեքստում։ Վերջինի մասով չափազանց կարեւոր էր շաբաթներ առաջ ԱՄՆ պետդեպարտամէնտի դիրքորոշման հրապարակումը, ըստ որի Միացեալ Նահանգները նոյնպէս սատարում է արցախահայութեան վերադարձի իրաւունքի իրացման գաղափարին։

4.- Առանձին պետութիւններ

Վերջին երկու տարիների ընթացքում ղարաբաղեան հիմնախնդրի տարբեր հանգամանքների վերաբերեալ այնպիսի պետութիւնների դիրքորոշումները, ինչպիսիք են Գանատան, Պելճիքան, Ֆրանսան, Հոլանտան եւ այլն պէտք է օգտագործել այլ երկրներից նոյնպէս դրական ազդակներ ստանալու համար։ Ի վերջոյ «միջազգային հանրութեան տեսակէտ» ասուածը տարբեր երկրների դիրքորոշումների հանրագումարի բոլորի համար հնարաւորինս ընդունելի կերպով ձեւակերպումն է։ Ինչպէս այդ, այնպէս էլ միջազգային կազմակերպութիւնների հետ աշխատանքը դիւրացնելու համար պէտք է առանձնացնել «առաջին ընտրութեան» երկրների ցանկ, որոնք միջազգային յարաբերութիւնների վրայ համեմատօրէն աւելի մեծ ազդեցութիւն ունեն, եւ վերջիններիս հետ թիրախային աշխատանք իրականացնել՝ օգտագործելով արդէն իսկ առկայ յաջողութիւնները։

5.- Միջազգային ոլորտային կազմակերպութիւններ (ԵԱՀԿ)

Օգոստոսի 8-ի պայմանաւորուածութիւնների արդիւնքում, որով սկսուեց նաեւ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարման գործընթացը, էական հարուած հասցուեց Ղարաբաղեան հիմնախնդրի միջազգայնացմանը, սակայն ե՛ւ դրանից առաջ, ե՛ւ յետոյ որոշ զարգացումներ, այդ թուում ԱՄՆ պետդեպարտամէնտի վերոյիշեալ դիրքորոշումը, որաշակիօրէն, բայց ոչ ամբողջովին շտկեցին իրավիճակը։ ԵԱՀԿ-ն այս առումով նոյնպէս առաջնային կարեւորութեան կազմակերպութիւն է մեզ համար։ Թէեւ Մինսկի խումբը եւ յարակից կառուցակարգերը լուծարման փուլում են գտնւում, սակայն ի դէմս Ղարաբաղեան հակամարտութեան ԵԱՀԿ պատասխանատուութեան գօտում առկայ է չլուծուած հակամարտութիւն եւ մարդու իրաւունքների շարունակական խախտումներ։ Այս համատեքստում չափազանց կարեւոր է աշխատանքներ իրականացնել ԵԱՀԿ ղեկավար մարմինների հետ ապահովելու ԵԱՀԿ ներգրաւուածութիւնը հակամարտութեան շրջանակում։ Այս առաջադրանքն իրականացնելու համար յատկապէս կարեւոր են հասնելու այսպէս կոչուած «Գոպենհակենեան» եւ «Մոսկովեան» մեխանիզմների իրագործմանը՝ մի դէպքում ԵԱՀԿ խորհրդարանական վեհաժողովի, միւս դէպքում՝ գործադիր մարմինների որոշմամբ, որպէսզի ԵԱՀԿ-ն հնարաւորութիւն ունենայ մոնիթորինկի ենթարկել ինչպէս Պաքուում ընթացող շինծու դատավարութիւնները, այնպէս էլ գնահատելու Արցախում տիրող իրավիճակը։

6.- Միջազգային դատական ատեաններ

Նոյն Օգոստոսի 8-ի պայմանաւորուածութիւնների արդիւնքում նախաստորագրուած խաղաղութեան համաձայնագրով Հայաստանն ու Ատրպէյճանը պարտաւորութիւն են ստանձնում յետ կանչել միջազգային դատական ատեաններում դատական հայցերը։ Եթէ այս պայմանաւորուածութիւնը հասնի կենսագործունէութեան փուլ, ապա պէտք է պատրաստ լինել հնարաւոր այլ տարբերակներով՝ անձնական, խմբային կամ այլ հայցերի միջոցով ապահովել Ատրպէյճանի համար միջազգային դատաիրաւական պատասխանատուութիւն։ Այս առումով հիմնական աշխատանքները պէտք է ուղղել Մարդու Իրաւունքների Եւրոպական դատարանի, ՄԱԿ-ի Արդարադատութեան միջազգային դատարանի, ինչպէս նաեւ Միջազգային քրէական դատարանի ուղղութեամբ։

7.- Միջազգային իրաւապաշտպան կազմակերպութիւններ

Միջազգային իրաւապաշտպան այնպիսի կազմակերպութիւնների հետ աշխատանքը, ինչպիսիք են օրինակ Amnesty International-ը կամ Human Rights Watch-ը չպէտք է աչքաթող անել, քանի որ նման կազմակերպութիւնների փորձագիտական դիրքորոշումը յաճախ հիմք է ծառայում պետական դիրքորոշումներ առարկայացնելու համար։ Օրինակ, Օգոստոսի կէսերին հրապարակուած՝ ԱՄՆ պետդեպարտամէնտի՝ Ատրպէյճանում մարդու իրաւունքների մասին 2024 թ․ զեկոյցը, որտեղ պետդեպարտամէնտը օգտագործել էր «Freedom Hous»-ի դիտարկումները՝ Արցախում ատրպէյճանական էթնիկ զտման քաղաքականութեան վերաբերեալ։

8.- Միջազգային միջկուսակցական միաւորումներ

Նկատի ունենալով միջազգային միջկուսակցական միաւորումների հետ արդիւնաւէտօրէն աշխատելու ՀՅ Դաշնակցութեան յաջող փորձը՝ ազգային նպատակներ հետապնդող այլ քաղաքական ուժեր եւս կարող են իրենց անդամակցած միջազգային կուսակցական հարթակներում առաջ տանել հայկական շահերը։ Այս տեսանկիւնից յատկանշելի են աշխարհի խոշորագոյն կուսակցութեան՝ Ընկերվար Միջազգայնականի (SI) եւ Եւրոպայի ընկերվարների կուսակցութեան (PES) հետեւողական ու սկզբունքային դիրքորոշումները Ղարաբաղեան հիմնախնդրի ներկայ զարգացումների վերաբերեալ։

Այլ ուղղութիւններով այնպիսի աշխատանքներ եւս, ինչպիսիք են միջազգային եւ օտարերկրեայ լրատուամիջոցների հետ աշխատանքները, մասնագիտական մեծ հեղինակութիւն վայելող անհատ գործիչների ներգրաւումը (ինչպիսին օրինակ Լուիս Մորենօ Օկամպօն է)։ Պէտք չէ անուշադրութեան մատնել նաեւ քրիստոնեաների իրաւունքների պաշտպանութեամբ զբաղուող կազմակերպութիւններին, օրինակ նրանցից մէկը Christian solidarity-International-ը անցնող 30 տարիների ընթացքում հսկայական օժանդակութիւն է ցուցաբերել հայկական շահերի պաշտպանութեամբ զբաղուող կազմակերպութիւններին։

Վերը յիշատակուած աշխատանքը կ’իմաստազրկուի, եթէ Հայաստանի Հանրապետութիւնում ապահովուած չլինեն արցախահայութեան սոցիալ-տնտեսական եւ այլ իրաւունքները, եթէ արցախցիները չկարողանան իրենց հայրենիքի այս հատուածում արժանապատիւ կեանք վարել եւ փայփայել վերադարձի գաղափարը։ Ուստի արցախահայութեան ֆինանսատնտեսական, սոցիալական եւ բարոյահոգեբանական օժանդակութիւնը հաւաքական հայութեան առջեւ ծառացած կարեւոր մարտահրաւէր է, որին պէտք է արժանապատուօրէն արձագանգել։ Անհրաժեշտ է, որ այս աշխատանքներում փորձ արուի ներգրաւել նաեւ միջազգային մարդասիրական կազմակերպութիւնների եւ առանձին պետութիւնների ու կազմակերպութիւնների մարդասիրական ֆոնտերի։

Վերը յիշատակուած գործողութիւնները ըստ ամենայնի հնարաւորութիւն կը տան յաղթահարելու ներքին ու արտաքին խիստ անբարենպաստ հանգամանքները եւ առաջիկայ տարում նոյնպէս Ղարաբաղեան հակամարտութիւնը պահել միջազգային յարաբերութիւնների վրայ եւ փորձել իրականացնել հակամարտութեան ու դրա հետեւանքների յաւելեալ միջազգայնականացում։

«Հորիզոն» – Բացառիկ 2025