Եւրոպական միութեան տարածաշրջանային քաղաքականութիւնը եւ Հայաստանը (Ա. մաս)

ԵՄ-ն ուժային կեդրոն թէ՞ բեւեռ

ԳԷՈՐԳ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

Վերջին տասնամեակներում միջազգային յարաբերութիւնների բազմաթիւ տեսաբաններ, թերեւս առանց վերջնական եզրայանգման, քննարկում էին այն հարցը, թէ արդեոք Եւրոպական միութիւնը միջազգային յարաբերութիւններում հանդէս է գալիս որպէս ուժային կեդրոն, թէ՞ այնուամենայնիւ, այն ուժային բեւեռ է, որը համագործակցութիւնից աւելի շատ ձգտում է սեփական շահերի պաշտպանութեանն ու միջազգային յարաբերութիւններում թելադրող դիրքի։ 2022 թ. փետրուարի 24-ին սկսուած ռուս-ուքրանական պատերազմում ԵՄ դեռեւս պահպանուող միասնական քաղաքականութիւնը փաստում է, որ Եւրոպական միութիւնը միջազգային յարաբերութիւնների հանդարտ փուլում կարող է հանդէս գալ որպէս ուժային կեդրոն, սակայն անկայուն իրավիճակներում այն ի զօրու է վերածուելու քաղաքական բեւեռի՝ սեփական առաջնահերթութիւնների յստակ գիտակցմամբ ու սպասարկմամբ։ Երկու պարագայում էլ միանշանակ է, որ, ի դէմս Եւրոպական միութեան, մենք գործ ունենք քաղաքական յարաբերութիւնների համաշխարհային դերակատարի հետ, որի բարդ քաղաքական վարքը ենթակայ չէ միանշանակ սահմանման։

Վերջին տարիների ընթացքում միջազգային յարաբերութիւններում Եւրոպական միութեան քաղաքական կշռին նետուած խոշորագոյն մարտահրաւէրին՝ ի դէմս ռուս-ուքրանական պատերազմի, արդէն 2025 թ․ տարեսկզբից աւելացաւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգների նոր վարչակազմի հետ շարունակաբար լարուող յարաբերութիւնները։ ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում ամերիկեան գերակայութեան անընդհատական շեշտումը, Եւրոպական գործընկերների նկատմամբ քաղաքական եւ տնտեսական լծակները որպէս քաղաքական ազդեցութեան գործիք օգտագործելու ամերիկեան նոր վարչակարգի փորձերը, տարածքային պահանջները Դանիայի Թագաւորութիւնից, յաճախ Եւրոպական ներքին քաղաքականութեանը միջամտելու փորձերը Եւրոպական միութեան համար նոր փորձութիւն են՝ արդէն ռազմավարական դաշնակցի եւ խոշորագոյն գործընկերոջ հետ յարաբերութիւններում։

Սրանից զատ, Եւրոպական միութիւնը բախւում է նաեւ ներքին խնդիրների՝ կապուած անօրինական միգրացիայի (գաղթ-խմբ.), սահմանների կառավարման, եւ որ թերեւս ամենաբարդը կարող լինել՝ ծայրայեղ աջ քաղաքական հոսանքների աննախընթաց աշխոյժացման, յատկապէս այնպիսի երկրներում ինչպիսիք են Գերմանիան, Ֆրանսան, Հոլանտան, Շուէտը եւ այլն։

«Եւրոպական ծրագրին» նետուած այս մարտահրաւէրների յաղթահարումից է կախուած, կը դառնա՞յ արդեոք Եւրոպական միութիւնը ուժային բեւեռ, թէ կը շարունակի գոյութիւն ունենալ որպէս ուժային կեդրոն։ Երկու դէպքում էլ, ԵՄ-ն կը շարունակի միջազգային յարաբերութիւնների առանցքային դերակատար լինել։

Շատ մասնագէտներ, միջազգային յարաբերութիւնների ներկայ անկայունութեան առաջին ազդակները կապում են Միւնխենի անվտանգութեան համաժողովում ՌԴ նախագահ Վլատիմիր Փութինի 2007 թ․ յայտնի ելոյթի հետ, երբ Ռուսաստանը հադնէս եկաւ ԱՄՆ առաջնորդութեամբ միաբեւեռ աշխարհի քննադատութեամբ եւ նախանշեց Արեւմուտքի հետ համակարգային դիմակայութեան նոր փուլի սկիզբը, որն իր արտացոլումը գտաւ 2008 թ․ ռուս-վրացական, պատերազմով, 2014 թ․ Ղրիմի գրաւմամբ, ապա 2022 թ. ռուս-ուքրանական ընթացիկ պատերազմով։

Աշխարհակարգի կանոնների խարխլումը կանխատեսելով էր թերեւս, որ 2009 Եւրոպական միութեան Լիսաբոնեան համաձայնագրով փորձ արուեց ի դէմս Արտաքին գործողութիւնների Եւրոպական ծառայութեան (EEAS) ամրապնդել եւ աւելի համակարգուած դարձնել անդամ պետութիւնների արտաքին քաղաքականութիւնների համադրումն ու իրականացումը՝ առանց դրանք ամբողջութեամբ միաւորելու։ Այս համատեքստում Լիսաբոնի համաձայնագիրը կարեւոր էր, որովհետեւ այն ԵՄ-ին հնարաւորութիւն տուեց հանդէս գալ որպէս աւելի միասնական եւ կանխատեսելի արտաքին դերակատար՝ ի պատասխան «սառը պատերազմին» բնորոշ ուժային նոր մրցակցութեան եւ միաբեւեռ կարգի ճաքերի, որոնք յատկապէս տեսանելի դարձան Միւնխենի 2007 թ․համաժողովից յետոյ։

Եւրոպական միութեան արտաքին յարաբերութիւնների համակարգն ընդգրկում է ամբողջ աշխարհը` իւրաքանչիւր երկրի եւ տարածաշրջանի համար առանձնաբար ճշդուած քաղաքական առաջնահերթութիւններով, յարաբերութիւնների մակարդակով եւ ռազմավարական տեսլականով։ Սոյն յօդուածի շրջանակում մեզ առաւելաբար հետաքրքիր է Եւրոպական միութեան տարածաշրջանային քաղաքականութիւնը Հարաւային Կովկասում եւ Սեւծովեան տարածաշրջանում։

Ինչ վերաբերում է Հարաւային Կովկասում Եւրոպական միութեան տարածաշրջանային հետաքրքրութիւններին, ապա դրանք արտացոլուած են «Արեւելեան հարեւանութեան քաղաքականութեան» եւ «Արեւելեան գործընկերութեան» ծրագրերում, ինչպէս նաեւ երկրներից իւքաքանչիւրի հետ ուրոյն համաձայնագրերի առկայութեամբ, որոնք վերաբերում են յարաբերութիւնների տարբեր մակարդակների։

Եւրոպական հարեւանութեան քաղաքականութիւնը մեկնարկել է 2003 թուականից: Այն նպատակ ունէր կառավարելու Եւրոպական միութեան յարաբերութիւնները ԵՄ 16 հարեւան-պետութիւնների հետ՝ հարաւային (10) եւ արեւելեան (6) ուղղութիւններով։ Ըստ պաշտօնական փաստաթղթերի՝ Եւրոպական հարեւանութեան քաղաքականութեան նպատակն է. «Խուսափել ընդլայնուած Եւրոպայի եւ հարեւանների միջեւ բաժանարար գծերի առաջացումից, փոխարէնն ամրապնդել բոլորի բարգավաճումը, կայունութիւնը եւ անվտանգութիւնը»։

ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների առանցքային հարթակներից մէկը՝ Արեւելեան գործընկերութիւնը, մեկնարկեց 2009 թ. մայիսին Պրահայի գագաթնաժողովով՝ նպատակ ունենալով ուժեղացնելու եւ խորացնելու ԵՄ յարաբերութիւնները 6 հարեւան պետութիւնների՝ Հայաստանի, Ատրպէյճանի, Պելառուսի, Վրաստանի, Մոլտովայի եւ Ուքրանիայի հետ:

Արեւելեան գործընկերութեան քաղաքականութեան առաջնահերթութիւնների կիրառական դաշտերը չորսն են.

– աւելի ուժեղ տնտեսութիւն (տնտեսական զարգացում եւ շուկայական հնարաւորութիւններ),

– աւելի ուժեղ կառավարում ({պետական} կառոյցների ամրապնդում եւ լաւ կառավարում),

– աւելի ուժեղ փոխկապակցուածութիւն (փոխկապակցուածութիւն, էներգախնայողութիւն եւ կլիմայական փոփոխութիւններ),

– աւելի ուժող հասարակութիւն (շարժունակութիւն եւ միջանձնային շփումներ)։

Ներկայումս ԵՄ-ի եւ ԱլԳ (Արեւելեան գործընկերութիւն) պետութիւնների յարաբերութիւններում առկայ է բովանդակային երեք հարթութիւն՝ ասոցացման (ընկերակցութիւն-խմբ.) (Վրաստան, Մոլտովա, Ուքրանիա), համագործակցութեան (Հայաստան) եւ գործակցութեան (Պելառուս՝ կասեցուած, Ատրպէյճան)։ Աշխարհաքաղաքական ու տարածաշրջանային հետագայ զարգացումները ցոյց տուեցին, որ ԵՄ Արեւելեան գործընկերութեան քաղաքականութիւնը իր ընդհանրութեան մէջ ձախողւում է։ Մասնաւորապէս, Ուքրանիայում պատերազմ է, Մոլտովայում Եւրոպական ազդեցութիւնը պահպանուեց ընտրութիւններին ուղղակի միջամտութեան արդիւնքում միայն։ 2022 թ. Յուլիսի 18-ին Ատրպէյճանի եւ Եւրոպական միութեան միջեւ ստորագրուեց ուժանիւթի ոլորտում ռազմավարական համագործակցութեան փոխըմբռնման յուշագիր, ինչը նախատեսում է գրեթէ կրկնապատկել ատրպէյճանական կազի տարանցումը Եւրոպա։ Սակայն, վստահելի աղբիւրները պնդում են, որ Հարաւային կազային միջանցքով ԵՄ հասնող ատրպէյճանական կազի իրատեսական ծաւալը կարող է լինել շուրջ 10 միլիար խորանարդ մեթր, ինչը Եւրոպական տարեկան սպառման 3 տոկոսն է, իսկ ներմուծման՝ 2 տոկոսը։ Այս պայմաններում, սա աւելի շատ քաղաքական քայլ է՝ Ատրպէյճանում ԵՄ ազդեցութեան որոշակի պահպանման, քան թե ուժանոյթային բազմազանութիւն ապահովող գործողութիւն։ Աւելին, ԵՄ-Ատրպէյճան յարաբերութիւնների տեսանկիւնից ԱլԳ երկրների շարքում, Ատրպէյճանը թերեւս ամէնէ կրաւորականն է, չհաշուած Պելառուսը, որի հետ երկխօսութիւնը սառեցուած է։

Այս պայմաններում Հայաստանը Պրուքսէլի համար այսօր կարող է դիտուել տարածաշրջանի ամենակարեւոր գործընկերներից մէկը։ Արեւելեան գործընկերութեան տարածքում՝ ստացւում է, որ տարածաշրջանում Եւրոպական ուղղութեան վրայ յարաբերութիւնների զարգացման եւ տեղում Եւրոպական ներկայութեան միակ երկիրը Հայաստանն է։

ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների համար հիմնադրութային նշանակութիւն ունի՝ 2017 թ․ նոյեմբերին ստորագրուած եւ 2021 թ․ մարտից ուժի մէջ մտած «Համապարփակ եւ ընդլայնուած համագործակցութեան համաձայնագիրը» Այն, ըստ էութեան, կրկնում էր ՀՀ-ԵՄ ասոցացման համաձայնագրի նախագծի քաղաքական մասը, իսկ տնտեսական մասը համաձայնեցուած էր Հայաստանի՝ ԵԱՏՄ անդամակցութեան պահանջներին։ Այն մինչեւ օրս համարւում է չափազանց յաւակնոտ եւ եզակի համաձայնագիր է Արեւելեան գործընկերութեան ամբողջ տարածքի համար, ներառում է հանրային կեանքի բոլոր ոլորտները եւ որակական ու բովանդակային բոլորովին նոր մակարդակի է բարձրացնում ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնները։

Միջանկեալ նշենք, որ նոյնիսկ 2025 թ․ դեկտեմբերի 3-ին ստորագրուած ՀՀ-ԵՄ գործընկերութեան ռազմավարական օրակարգը յենւում է ՀՀ-ԵՄ համափարփակ եւ ընդլայնուած համագործակցութեան համաձայնագրի վրայ։ ՀՀ-ԵՄ երկկողմ յարաբերութիւնների առանձնայատկութիւններին կ’անդրադառնանք սոյն յօդուածի երկրորդ մասում։

Վերադառնալով ԵՄ տարածաշրջանային հետաքրքրութիւններին։ Հասկանալու համար մեր տարածաշրջանում Եւրոպական միութեան քաղաքական նպատակները, կարեւոր է հայեացք նետել վերջին շրջանի երկու փաստաթղթերի` «ԵՄ Կլոպալ դարպասներ» (EU Global Gateway) նախաձեռնութեանը եւ Եւրոպական յանձնաժողովի եւ ԵՄ բարձր ներկայացուցչի՝ «Սեւծովեան տարածաշրջանի վերաբերեալ» ԵՄ-ի ռազմավարական մօտեցման մասին Եւրոպական խորհրդարանին եւ խորհրդին ուղղուած՝ 2025 թուականի մայիսի 28-ի համատեղ հաղորդագրութեանը։

ԵՄ Կլոպալ դարպասներ (EU Global Gateway) նախաձեռնութիւնը Եւրոպական միութեան 300 միլիար եւրոյի ենթակառուցուածքային ներդրումային ռազմավարութիւնն է (2021–2027 թթ.), որի նպատակն է համաշխարհային մակարդակով ստեղծել անվտանգ կապեր թուային, ուժանյութի, հաղորդակցութեան, առողջապահութեան, կրթութեան եւ գիտահետազօտական ոլորտներում։ Նախաձեռնութիւնը միտուած է խթանելու կայուն զարգացումը, տնտեսական աճը եւ կրճատելու համաշխարհային ներդրումային բացերը՝ օգտագործելով Team Europe ձեւաչափի համատեղ ջանքերը, զօրաշարժի ենթարկելով մասնաւոր դրամագլուխը։

Global Gateway-ը ըստ ամենայնի նպատակ ունի միջազգային մակարդակում մրցակցութիւն հաղորդելու ամերիկեան եւ չինական տնտեսական գերակայութեանը։ Համաձայն ծրագրի, որի խոշոր կեդրոնացումները՝ համապատասխանաբար 79․973 մլրդ եւ 77․161 մլրդ կեդրոնացուած են Սահարայի անապատից հարաւ տարածաշրջանի եւ Միջին Արեւելքի ու Հարաւային Աֆրիկայի վրայ, մեր տարածաշրջանին յատկացուած է 28․488 մլրդ՝ 6 երկրի համար։ Այս ծրագրով ՀՀ Սիւնիքի մարզում կառուցւում է Սիսիան-Քաջարան 70 քլմ հատուածը եւ նախատեսուած է Սիւնիքի մաքսային ու լոգիստիկ կեդրոնի կառուցումն, ինչպէս նաեւ նման մի կեդրոն Երեւանում։ Նոյն ծրագրի շրջանակում Վրաստանում եւ Ատրպէյճանում նախատեսւում է իրականացնել Սեւծովեան ելեկտրական մալուխի անցկացման աշխատանքները։ Դրա նպատակն է Հարաւային Կովկասի էլեկտրացանցը գերբարձր լարման մալուխով կապել Եւրոպական միութեան հետ եւ մեր տարածաշրջանից ելեկտրականութիւն մատակարարել դէպի ԵՄ։ Ըստ ՀՀ իշխանութիւնների՝ Հայաստանը ցանկութիւն է յայտնել միանալու նախագծին, որը մեր տարածաշրջանում անցնում է Ատրպէյճանով եւ Վրաստանով, սակայն ըստ ամենայնի չի յաջողուել՝ հաւանաբար Ատրպէյճանի պահանջով։

Միւս՝ «Սեւծովեան տարածաշրջանի վերաբերեալ» ԵՄ-ի ռազմավարական մօտեցման մասին փաստաթուղթով ԵՄ-ն Սեւ ծովի տարածաշրջանը դիտում է որպէս կարեւորագոյն աշխարհառազմավարական տարածք, որը միացնում է Եւրոպան Հարաւային Կովկասին, Կեդրոնական Ասիային եւ Արեւելեան Միջերկրականին: Ըստ այդմ այս տարածքը ԵՄ-ի համար կարեւոր է հետեւեալ երեք ուղղութիւնների շրջանակում՝ անվտանգութիւն, տնտեսական զարգացում եւ առեւտրային ուղիներ, ուժանյութային անվտանգութիւն եւ գիւղատնտեսական արտահանման երաշխիքներ։

Համաձայն փաստաթղթի ԵՄ-ն նպատակ ունի աջակցել երկարաժամկէտ անվտանգութեանը, կայուն աճին եւ զարգացմանը, աւելի համարկուած կապերին տարածաշրջանի երկրների հետ՝ բազմակողմանի գործընկերութիւններով: Ըստ դրա ԵՄ-ն աշխատելու է նաեւ տարածաշրջանի մի շարք երկրների՝ Եւրոպական միութեանը աւելի մօտեցման եւ համարկման ուղղութեամբ։

Ամփոփելով նկատենք, որ աշխարհակարգի խաղի կանոնների նոր ձեւաւորման ներկայ ժամանակահատուածում Եւրոպական միութիւնը վարում է աշխոյժ նախաձեռնողական քաղաքականութիւն՝ անմիջական եւ ոչ անմիջական հարեւան պետութիւններում իր ազդեցութեան շարունակական մեծացման համատեքստում։

Ասուածի համատեքստում պէտք է դիտել նաեւ Տաւոսի վերջին համաշխարհային տնտեսական ֆորումի ընթացքում Եւրոպական յանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայէնի ելոյթը, որտեղ վերջինս արձանագրելով հին աշխարհակարգի խաղի կանոնների աւարտը, խօսում էր Եւրոպական միութեան տնտեսական ազդեցութեան ընդլայնման մասին այնպիսի տարածաշրջաններում ինչպիսք են Հարաւային եւ Կեդրոնական Ամերիկան եւ Հարաւարեւելեան եւ Հարաւային Ասիան, վերջինը ի դէմս Հնդկաստանի հետ նախատեսուող պատմական պայմանաւորուածութեան։

Պակաս ուշադրութեան արժանի չէր նաեւ Ֆոն դեր Լայէնի պնդումները Եւրոպական միութեան անվտանգային համակարգի ապահովման սեփական կարողականութիւնների ու մեխանիզմների ստեղծման եւ առհասարակ աւելի անկախ Եւրոպա ունենալու համատեքստում։

Գալով մեր տարածաշրջանին։ Եւրոպական միութեան արտաքին քաղաքականութեան աշխոյժացման այս պայմաններում, Հայաստանը, մի երկիր է, որ հանդէս է գալիս որպէս տաարածաշրջանում Եւրոպական միութեան կարեւոր գործընկեր, ում հետ յարաբերութիւններն առաջանցիկ զարգացում են ապրում։ Հայաստանը նաեւ մի երկիր է, որտեղ, ի դէմս Եւրոպական միութեան քաղաքացիական դիտորդական առաքելութեան ԵՄ-ն նաեւ ֆիզիկական ներկայութիւն ունի։ Թերեւս ամենակարեւորը՝ Հայաստանը մի երկիր է, որի ժողովուրդը, քաղաքական ուժերը, առհասարակ քաղաքական մշակութը տրամադիր է Եւրոպական միութեան հետ յարաբերութիւնների շարունակական զարգացմանը, եթէ ի հարկէ դրանք Հայաստանը չվերածեն աշխարհաքաղաքական բախման թատերաբեմի։

Այնուամենայնիւ, ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների կայուն զարգացման վրայ բացասական ազդեցութիւն կարող է ունենալ Հայաստանի առաջիկայ նախընտրական գործընթացներում ԵՄ միակողմանի դիրքաւորումը, ՀՀ գործող իշխանութիւններին անթաքոյց պաշտպանութիւնը, ինչպէս նաեւ վերջիններիս կողմից ՀՀ ներքաղաքական գործընթացներում Եւրոպական աջակցութեան ստացման փորձերը։

ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնները վերջին շրջանի վերափոխումներին, այդ յարաբերութիւնների բնոյթին ու հնարաւոր զարգացումներին կ’անդրադառնանք արդէն սոյն յօդուածի երկրորդ մասում։

(Գէորգ Ղուկասեան՝ Քաղաքական գիտութիւնների թեկնածու, ՀՅԴ Բիւրոյի Հայ դատի կեդրոնական գրասենեակի յատուկ ծրագրերի պատասխանատու)